Бетпақдала (Қазақстан) флорасындағы Amaranthaceae тұқымдасы

Бетпақдала Қазақстанның ірі шөлді аймақтарының бірі және Орталық Азияның аридтік флорасы қалыптасуының маңызды орталығы. Аймақтың өсімдік жамылғысында Amaranthaceae (Алаботалар) тұқымдасы ерекше орын алады, оның өкілдері сазды, тасты және сортаңды шөлдердің қауымдастықтарында басымдық танытады. Зерттеудің мақсаты Бетпақдала флорасындағы Amaranthaceae тұқымдасы өкілдерінің таксономиялық құрамын, экологиялық құрылымын және таралу ерекшеліктерін талдау болды. Жұмыстың негізіне далалық зерттеулердің материалдары, гербарийлік коллекциялар мен әдеби дереккөздер алынды. Тұқымдастың 17 туысқа жататын 43 түрден тұратыны анықталды, олардың ішінде Salsola , Suaeda , Atriplex , Anabasis және Arthrophytum туыстары ең жоғары әртүрлілікпен ерекшеленеді. Экологиялық талдау галофиттер мен ксерофиттердің басым екенін көрсетті, бұл аридтік климаттың, топырақтың жоғары сортаңдығының, карбонаттылығының және гипстілігінің үйлесімімен байланысты. Қазақстанның мамандандырылған шөл флорасын сақтау орталықтарының бірі ретінде Бетпақдаланың маңыздылығын көрсететін тарыс ареалды түрлердің, соның ішінде Arthrophytum betpakdalense , A. balchaschense және Kalidium juniperinum түрлерінің бар екені анықталды. Алынған нәтижелер Amaranthaceae тұқымдасының құрылымы туралы түсінікті кеңейтеді және алдағы флористік, экологиялық және табиғат қорғау зерттеулері үшін негіз бола алады.

1. Коровин Е. П. Пустыня Бетпак-Дала (Центральный Казахстан) // Очерки по истории развития растительности Средней Азии. Вып. 20, № 4. 1935. С. 183–218.

2. Коровин Е. П. Бетпак-Дала как особый тип пустыни. Ташкент : Изд-во Среднеазиатского государственного университета, 1935. 20 с. (Труды Среднеазиатского государственного университета. Сер. VIII-b. Ботаника. Результаты Бетпак-Далинской экспедиции. Вып. 12).

3. Коровин Е. П. Эфемеры в растительном покрове восточной Бетпак-Дала. Ташкент : Изд-во Среднеазиатского государственного университета, 1935. 15 с. (Результаты Бетпак-Далинской экспедиции Среднеазиатского государственного университета. Т. 24, вып. 7).

4. Коровин Е. П., Миронов Б. А. Обзор рода Arthrophytum Schrenk и его положение в системе. Ташкент : Изд-во Среднеазиатского государственного университета, 1935. 23 с. (Труды Среднеазиатского государственного университета. Сер. VIII-b. Ботаника. Результаты Бетпак-Далинской экспедиции. Вып. 15).

5. Закржевский Б. С., Коровин Е. П. Экологические особенности главнейших растений Бетпак-Дала. Ташкент : Изд во Среднеазиатского государственного университета, 1935. 74 с. (Труды Среднеазиатского государственного университета. Сер. VIII b. Ботаника. Результаты Бетпак-Далинской экспедиции. Вып. 23, вып. 6).

6. Усен С. и др. Особенности сложения видового состава фитоценозов северотуранских пустынь с участием представителей Suaeda Forssk //Ботаника и ботаники в меняющемся мире. 2023. С. 168.

7. Осмонали Б.Б., Веселова П.В., Кудабаева Г.М. Современный видовой состав сем. Chenopodiaceae Vent. (Amaranthaceae Juss.) флоры пустынной части долины р. Сырдарьи / Проблемы ботаники Южной Сибири и Монголии // 2021. Т. 20, №. 1. С. 336–340.