Өсімдіктердің биологиялық әртүрлілігін сақтау және пайдалану саласындағы ғылыми зерттеулердегі протеомика (Ericaceae тұқымдасы мысалында)

Мақалада Ericaceae ( Vaccinium vitis-idaea , Vaccinium corymbosum ) тұқымдасы таксондарының мысалында өсімдіктердің биологиялық әртүрлілігін зерттеу және сақтау саласындағы мақсатты протеомдық зерттеулердің нәтижелері, сондай-ақ алынған деректерді қолданбалы әзірлемелерде, соның ішінде таксономия мен биотехнологияда пайдалану мүмкіндіктері келтірілген. Өсімдіктер протеомының түрлік және сорттық ерекшеліктеріне байланысты, сонымен қатар in vitro жағдайында және каллус дақылдарында өсіру кезіндегі сипаттамасы ұсынылған. Алғаш рет in vivo және in vitro жағдайларында өсірілетін Ericaceae тұқымдасы өсімдіктерінің протеомдық құрамы бойынша, сондай-ақ әртүрлі экспланттардан индукцияланған каллустардың протеомдық сипаттамасы туралы деректер алынды. 2D-электрофорез әдісімен экспрессияланған геном өнімдерінің түрлік және сорттық ерекшелігі анықталды. Зерттелген таксондардың түрлік және сорттық тиістілігінің маркерлері рөліне үміткер ақуыздар айқындалды. In vivo өсімдіктерінің жапырақ ұлпасы протеомдарының құрамында клондалған өсімдіктердің протеомдық карталарында жоқ төмен молекулалық ақуыздар (негізінен, қорғаныш PR-ақуыздары) табылды. БИЗ (биологиялық белсенді заттар) мөлшері жоғары брусника өсімдіктерінің жапырақ және сабақ ұлпаларынан индукцияланған каллустар алынды және перспективалы каллус желілеріне протеомдық талдау жасалды. Өсімдіктер мен каллус дақылдары дамуының жалпы заңдылықтарын көрсететін биохимиялық маркерлер анықталды.

1. Geddes-McAlister J., Uhrig R. G. The plant proteome delivers from discovery to innovation // Trends in PlantScience. 2025. Vol. 30, Iss. 8. P. 837 845. DOI: 10.1016/j.tplants.2025.03.003.

2. Чижик, О. В. Протеомика растений / О. В. Чижик; Национальная академия наук Беларуси, Центральный ботанический сад. Минск: Беларуская навука, 2025. 119 с., ISBN: 978-985-08-33103.

3. Pasquali G. Metabolic engineering of cell cultures versus whole plant complexity in production of bioactive monoterpene indole alkaloids: recent progress related to old dilemma // Journal of Bioscience andBioengineering. 2006. Vol. 101, No. 4. P. 287 296. DOI: 10.1263/jbb.101.287.

4. Amme S. A proteome approach defines protective functions of tobacco leaf trichomes // Proteomics. 2005. –Vol. 5, No 10. P. 2508 2518., ISBN: 978-985-08-3310-5.

5. Vincent D., Wheatley M.D., Kramer G.R. Optimization of protein isolation and solubilization for ripe grapes // Electrophoresis. 2006. No 27. P.18531865.], https://doi.org/10.1002/elps.200500698.

6. Laemmli, U. K. Cleavage of structural proteins during the assemly of the head of bacteriophage T4 // Nature. 1970. Vol. 227, No 5259. P. 680–685., https://doi.org/10.1038/227680a0.

7. Talei D., Valdiani A., Abdullah M. P. Impact of protein diversification on morphometric behavior of Andrographis paniculata Nees // Plant Systematics and Evolution. 2014. Vol. 300, Iss. 5. P. 1003–1010. DOI: 10.1007/s00606-013-0938-z.

8. Чижик, О. В. Голубика высокая (Vaccinium сorymbosum L.): протеомные и молекулярно-генетические исследования / О. В. Чижик, А. Н. Юхимук, В. Н. Решетников // Известия Национальной академии наук Беларуси. Минск, 2022. Т. 67, № 2. С. 147–157., https://doi.org/10.29235/1029-8940-2022-67-2-147157.

9. Frumin, L. L. The isoelectric focusing problem analytic solution / L. L. Frumin, G. V. Zilberstein, S. E. Peltek // Jurnal of Biochemical and Biophysical Methods. 2000. Vol. 45 (2). P. 205–209., https://doi.org/10.1016/S0165-022X(00)00118-4.

10. Физиолого-биохимические основы применения микроклонального способа размножения голубики высокорослой для получения оздоровленного посадочного материала / Ж. А. Рупасова, В. Н. Решетников, О. В. Чижик [и др.]. Минск: Беларус. навука. 2022. 138 с., ISBN: 978-985-08-2831-6.