Қазақстандағы «Талиев қызғалдағы»: атаулар тарихы және таксономиялық түсіндірмесі

Отандық ботаникалық әдебиетте «Талиев қызғалдағы» атауы Қазақстанның ақ гүлді қызғалдақтарына қолданылып келген, алайда бұл атауға байланысты бір бірінен тәуелсіз екі номенклатуралық тарих бар. Зерттеудің мақсаты Tulipa talievii Vved. және T. talijevii Klokov & Zoz атауларының қолданылу ретін қалпына келтіріп, атаулардың тарихын оларға сәйкес өсімдіктердің таксономиялық орны туралы мәселеден ажырату. 1935–1987 жылдардағы бастапқы және анықтамалық дереккөздер, IPNI және POWO заманауи дерекқорлары, өңірлік таксономиялық ревизиялар, сондай ақ цитометриялық және филогеномдық деректер салыстырылды. А. И. Введенский T. talievii атауын T. buhseana -ның солтүстік расасына беру көзделген атау ретінде ғана атап, оны дербес таксон ретінде қабылдамағаны көрсетілді; қарастырылған дереккөздерден бұл атаудың номенклатуралық тұрғыдан жарамды жариялануы анықталған жоқ. T. talijevii Klokov & Zoz атауы бұдан тәуелсіз түрде Шығыс Еуропадағы T. biebersteiniana–T. sylvestris кешенінде pro synonymo ретінде жарияланған. Қазақстандық өсімдіктерге T. talievii атауының орнығуы Введенскийдің дербес номенклатуралық актісімен емес, бұл атаудың кейіннен нақты өсімдік материалына қолданылуымен байланысты екені анықталды; мұндай қолданыс З. П. Бочанцеваның еңбегінен басталып, кейін анықтамалық әдебиетте тұрақты түрде қайталанып отырған. Морфологиялық және молекулалық деректер «Талиев қызғалдағын» дербес таксон ретінде тануға негіз бермейді; бұл атауды T. biflora s.l. кешеніне кіретін T. buhseana -ның қазақстандық морфотипінің бейресми атауы ретінде сақтаған орынды.

1. Zonneveld B.J.M. The systematic value of nuclear genome size for “all” species of Tulipa L. (Liliaceae) // Plant Systematics and Evolution. 2009. Vol. 281. P. 217 245. https://doi.org/10.1007/s00606-009-0203-7.

2. Christenhusz M.J.M., Govaerts R., David J.C., Hall T., Borland K., Roberts P.S., Tuomisto A., Buerki S., Chase M.W., Fay M.F. Tiptoe through the tulips cultural history, molecular phylogenetics and classification of Tulipa (Liliaceae) // Botanical Journal of the Linnean Society. 2013. Vol. 172. P. 280 328. https://doi.org/10.1111/boj.12061.

3. Plants of the World Online (POWO). Tulipa buhseana Boiss.; Tulipa biflora Pall.; Tulipa talijevii Klokov & Zoz; Tulipa sylvestris subsp. australis (Link) Pamp. Royal Botanic Gardens, Kew. 2026. Дата обращения: август 2026 г.

4. Tojibaev K.Sh., Dekhkonov D., Ergashov I., Sun H., Deng T., Yusupov Z. The synopsis of the genus Tulipa (Liliaceae) in Uzbekistan // Phytotaxa. 2022. Vol. 573, No. 2. P. 163 214. https://doi.org/10.11646/phytotaxa.573.2.2.

5. Kubentayev S.A., Baasanmunkh S., Alibekov D.T., Tojibaev K.Sh., Nyamgerel N., Ivashchenko A.A., Tsegmed Z., Epiktetov V.G., Sitpayeva G.T., Izbastina K.S., Idrissova Z.T., Mukhtubayeva S.K., Abubakirova N.B., Gil H.-Y., Choi H.J. Revisiting the genus Tulipa (Liliaceae) in Kazakhstan, the country with the richest tulip diversity worldwide // PhytoKeys. 2024. Vol. 250. P. 95 163. https://doi.org/10.3897/phytokeys.250.136736.

6. Boissier E. Diagnoses plantarum orientalium novarum. Ser. 2. Vol. 4. 1859. P. 98.

7. Введенский А.И. Tulipa L. // Флора СССР / ред. В.Л. Комаров. Л.: Изд-во АН СССР, 1935. Т. 4. С. 320–364.

8. Поляков П.П. Род Tulipa L. Тюльпан // Флора Казахстана / ред. Н.В. Павлов. Алма-Ата: Изд-во АН Казахской ССР, 1958. Т. 2. С. 199–217.

9. Бочанцева З.П. Тюльпаны: морфология, цитология и биология. Ташкент: Изд во Академии наук Узбекской ССР, 1962. 408 с.

10. Иващенко А.А., Белялов О.В. Казахстан родина тюльпанов. Алматы: Атамұра, 2019. ISBN 978-601-331512-6.

11. Zoz I.G., Klokov M.V. Notes on the Ukrainian Tulipa biebersteiniana s. ampl.: preliminary communication // Trudy Nauchno-issledovatel’skogo Instituta Botaniki Khar’kovskogo Gosudarstvennogo Universiteta. 1936. Vol. 1. P. 61–74.

12. International Plant Names Index (IPNI). Tulipa talijevi Klokov & Zoz. Royal Botanic Gardens, Kew; Harvard University Herbaria & Libraries; Australian National Herbarium. 2026. Дата обращения: август 2026 г.

13. Силина З.М. Род Tulipa L. Тюльпаны // Декоративные травянистые растения для открытого грунта СССР: класс однодольных. Т. 2: Лилейные–имбирные / ред. Н.А. Аврорин. Л.: Наука, 1977. С. 221–317.

14. Кудрявцева В.М. Тюльпаны: справочное пособие. 2-е изд., перераб. и доп. Минск: Полымя, 1987. 240 с.

15. Veldkamp J.F., Zonneveld B.J.M. The infrageneric nomenclature of Tulipa (Liliaceae) // Plant Systematics and Evolution. 2012. Vol. 298. P. 87–92. https://doi.org/10.1007/s00606-011-0525-0.

16. Wilson B., Christenhusz M.J.M., Walker-Hale N., Beshko N., Boboev M., Clubbe C., Dekhkonov D., Dolotbakov A., Firat M., Freeth T., de Groot S., Hajdari A., Lazkov G.A., Sultangaziev O., Tojibaev K.S., Zonneveld B.J.M., Shalpykov K.T., Brockington S.F. Phylogenomic insights into the genus Tulipa (Liliaceae): taxonomy, evolution, and biogeography // American Journal of Botany. 2026. Vol. 113, No. 8. e70232. https://doi.org/10.1002/ajb2.70232.

17. Wilson B. Tulipa : the taxonomy and evolutionary history of the genus and its impact on conservation priorities in Central Asia: PhD thesis. Cambridge: University of Cambridge, 2022. https://doi.org/10.17863/CAM.94432.