Тиімді тамыр жүйесі жабық кәдімгі қарағай көшеттерін үшінші ротацияда өсіру кезінде интерполимерлік кешендерді қолдану тиімділігі

Зерттеудің өзектілігі Ертіс маңы таспалы қарағайлы ормандарын қалпына келтіру үшін кәдімгі қарағайдың ( Pinus sylvestris L.) сапалы отырғызу материалын өндіру көлемін арттыру қажеттілігімен байланысты. Жұмыстың мақсаты хитозан мен натрий карбоксиметилцеллюлозасы негізіндегі биостимуляторлар мен интерполимерлік кешендерді пайдалана отырып, тамыр жүйесі жабық көшеттерді үшінші ротацияда стандартты сапаға дейін өсіру мүмкіндігін бағалау болды. Зерттеулер 2021 жылдан бастап «Семей орманы» мемлекеттік орман табиғи резерваты Канонер филиалының орман питомнигі және орман тұқым станциясы кешенінде жүргізілді. Тұқымдардың себу сапасы, өскіндердің пайда болу мерзімі, көшеттердің биіктігі, тамыр жүйесінің дамуы және стандартты отырғызу материалының шығымы бағаланды. Тұқымдардың зертханалық өнгіштігі 95 % болды. Бірінші ротацияда интерполимерлік кешендерді қолданғанда жаппай өскіндер 4–5 тәулікте, бақылауда 7 тәулікте пайда болды; көшеттердің орташа биіктігі 8,7–10,6 см, стандартты материалдың үлесі 83 % ға дейін жетті. Екінші ротацияда орташа биіктік 9,4 см ге, тауарлық материалдың шығымы 70 %-ға дейін жетті. Үшінші ротацияда көшеттердің биіктігі 3 см-ден аспады, стандартты отырғызу материалы алынбады және тамыр түйіршігі қалыптаспаған. Нәтижелер биополимерлік препараттардың тиімділігі өсіру жағдайларына айтарлықтай тәуелді екенін көрсетті. Практикалық маңызы үшінші ротация мерзімдерін және жылыжай микроклиматын оңтайландыру қажеттілігін негіздеуде. Үшінші ротацияның сәтсіздік себептерін түпкілікті сандық бағалау үшін температура, жарықтану, ылғалдылық және субстраттың су ауа режимі бойынша қосымша аспаптық деректер қажет.

1. Zhumadina S., Chlachula J., Zhaglovskaya-Faurat A., Czerniawska J., Satybaldieva G., Nurbayeva N., Mapitov N., Myrzagaliyeva A., Boribay E. Environmental dynamics of the ribbon-like pine forests in the parklands of North Kazakhstan. Forests. 2022. Vol. 13. No. 1. Art. 2. DOI: 10.3390/f13010002.

2. Perry A., Beaton J.K., Stockan J.A., Iason G.R., Cottrell J.E., Cavers S. Tree nursery environments and their effect on early trait variation. Forestry: An International Journal of Forest Research. 2025. Vol. 99. No. 4. Art. Cpaf011. DOI: 10.1093/forestry/cpaf011.

3. Partanen J., Beuker E. Effects of photoperiod and thermal time on the growth rhythm of Pinus ylvestris seedlings. Scandinavian Journal of Forest Research. 1999. Vol. 14. No. 6. P. 487–497. DOI: 10.1080/02827589908540813.

4. Aleksandrowicz-Trzcińska M., Bogusiewicz A., Szkop M., Drozdowski S. Effect of chitosan on disease control and growth of Scots pine (Pinus ylvestris L.) in a forest nursery. Forests. 2015. Vol. 6. No. 9. P. 3165–3176. DOI: 10.3390/f6093165.

5. Chitosan exhibits variable effects on pine (Pinus ylvestris L.) and alder (Alnus glutinosa L.) growth and secondary metabolism. iForest Biogeosciences and Forestry. 2024. Vol. 17. No. 4. P. 236–244. DOI: 10.3832/ifor4404-017.

6. Berikbol N., Klivenko A., Markin V., Orazzhanova L., Yelemessova G., Kassymova Z. Development of interpolyelectrolyte complex based on chitosan and carboxymethylcellulose for stabilizing sandy soil and stimulating vegetation of Scots pine (Pinus ylvestris L.). Polymers. 2024. Vol. 16. No. 16. Art. 2373. DOI: 10.3390/polym16162373.

7. Копосова Е.А., Чернобровкина Н.П., Нелаева К.Г., Робонен Е.В., Егорова А.В. Стимуляторы роста для контейнерных сеянцев Pinus ylvestris L. второй ротации. Известия высших учебных заведений. Лесной журнал. 2026. № 2. С. 88–100. DOI: 10.37482/0536-1036-2026-2-88-100.

8. Maji P.K. Eco-friendly chitosan carboxymethyl cellulose composite for enhanced delivery of nitrogen, phosphorus, and potassium in sustainable agricultural systems. ACS Materials Letters. 2026. Vol. 8. No. 7. P. 1855 1863. DOI: 10.1021/acsmaterialslett.6c00100.