Қырғыз Алатауының Қазақстандық бөлігіндегі сирек кездесетін Zabelia corimbosa (Regel et Schmalh.) түрінің қазіргі таралуы және экологиялықбейімділігі

Мақалада Қазақстан флорасының сирек кездесетін реликті өкілі Zabelia corymbosa (Regel et Schmalh.) Makino бұтасының кеңістіктік таралуын, экологтық-ценоздық ерекшеліктерін және өсуінің тік биіктік диапазонын кешенді далалық зерттеу нәтижелері ұсынылған. Зерттеу жұмысы аясында негізгі назар Орталық Азиядағы аса маңызды ботаникалық аймақ және биоалуантүрлілік ошағы болып табылатын Қырғыз Алатауы жотасының батыс бөлігінің географиялық шекараларында осы жойылып бара жатқан эндемиктік және реликтік түрдің қазіргі жергілікті популяцияларын терең зерттеуге аударылған. Түрдің Арасай, Бақтеген, Ойранды және Жалаңашсай шатқалдарындағы жаңа мекендеу орындары анықталды. Түрдің ареалдың қазақстандық бөлігіндегі таралу шекаралары, оның экологиялық бейімділігінің ерекшеліктері және Ойранды, Қарақыстақ, Меркі және Жалаңашсай шатқалдарындағы өсуінің биіктік диапазоны нақтыланды. Талдау түрдің тасты субстраттарға бейімділігін растайды және Оңтүстік Қазақстанның осы жойылып бара жатқан эндемигін қорғау бойынша ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік береді. Бұл зерттеулер Zabelia corymbosa түрінің биік таулы жағдайларға қатаң экологиялық таңдамалылығын көрсете отырып, Тянь Шань биогеографиясын және реликті түрлердің динамикасын түсінуге елеулі үлес қосады. Ілеспе түрлер мен ценопопуляциялар құрылымының егжей-тегжейлі сипаттамасы өсімдіктер әлемінің кадастрларын өзектендіру үшін өте маңызды. Жұмыстың практикалық маңыздылығы осал экожүйелерді сақтау және қорғалатын аумақтарды кеңейту жөніндегі шараларды ғылыми негіздеуде жатыр.

1. Рачковская Е. И., Сафронова И. Н., Волкова Е. А. Принципы и основные единицы районирования // Ботаническая география Казахстана и Средней Азии (в пределах пустынной зоны). СПб., 2003. С. 192–195.

2. Красная книга Казахской ССР. Алма-Ата: Наука, 1981. Ч. 2. 264 с.

3. Красная книга Казахстана. Т.2. Растения. Астана, 2014. 452 с.

4. Красная книга Жамбылской области. Редкие и исчезающие виды растений. Алматы. 2007. 94c.

5. Красный список Международного союза охраны природы (МСОП). [Электронный ресурс]. Режим доступа: https://www.iucnredlist.org/ (дата обращения 22.07.2026).

6. Винтерголлер Б. А. Редкие растения Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1976. 199 с.

7. Винтерголлер Б. А. Реликты вокруг нас. Алма-Ата: Кайнар, 1984. 54 с.

8. Нелина Н. В., Кудабаева Г. М., Веселова П. В. Редкие виды Киргизского Алатау: современное состояние // Известия НАН РК. Серия биологическая и медицинская. 2018.

9. Полевая геоботаника. -М.Л.: Наука, 1959-1976. В 5 томах. –Т. 1-5.

10. Быков Б.А. Геоботаника. Алма-Ата: Наука, 1978. 288 с.

11. Скворцов А. К. Гербарий: Пособие по методике и технике. / Отв. ред. проф. Прилипко Л. И. М.: Наука, 1977. 199 с.

12. Флора СССР. Москва: Ленинград: Изд-во АН СССР, 1934-1965. Т. 1-30.

13. Флора Казахстана. Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1956-1966. Т. 1-9.

14. Флора Киргизской ССР. Фрунзе: Илим, 1950-1965. Т. 1-30.

15. Определитель растений Средней Азии. Ташкент: ФАН, 1968-1967. Т. 1-9.

16. Красная книга Киргизской ССР. Фрунзе: Кыргызстан, 1985. 136 с.