Түркияның Табиғатты қорғау және ұлттық парктер бас басқармасы: институттық құрылымы, қорғалатын табиғи аумақтардың санаттарф және басқару тиімділігі

Түркияның Табиғатты қорғау және ұлттық парктер бас басқармасы (DKMP) Президенттің № 175 Жарлығымен (Ресми газет, 2024 жылғы 28 желтоқсан) министрліктің орталық бөлімшесінен Ауыл және орман шаруашылығы министрлігіне қарасты заңды тұлға мәртебесі бар және арнайы бюджеті бар ведомстволық бағынысты мемлекеттік мекеме болып қайта құрылды. Бұл құрылымдық шолуда келесі мәселелер қарастырылады: (i) DKMP нің тарихи дамуы мен қазіргі ұйымдық құрылымы; (ii) DKMP құзыретіне кіретін қорғалатын табиғи аумақтардың (ҚТА) жеті ұлттық санатының құқықтық негіздері, олардың халықаралық санаттардан (Рамсар сулы батпақты алқаптары) және табиғатты қорғауды жоспарлау құралдарынан (Негізгі биоәртүрлілік аумақтары, НБА) айырмашылығы, сондай ақ олардың ХТҚО (IUCN) басқару санаттарына болжамды сәйкестігі; және (iii) әдебиеттерде анықталған басқару тиімділігінің өзекті мәселелері. Шолу 36 дереккөзге, соның ішінде 20 рецензияланған журнал мақаласына, сондай-ақ заңнамаға, ресми статистикаға және халықаралық нұсқаулықтарға негізделген. Бірыңғай есептілік күніне сәйкес (2023 жылдың соңы), DKMP басқаруындағы жеті санат жалпы (брутто) ауданы 3,21 миллион гектарды құрайтын 646 нысанды қамтыды; қорғау мәртебелерінің өзара қабаттасуына байланысты жалпы қамтуды бағалау үшін бұл аудандарды жай ғана қосуға болмайды. Барлық ұлттық санаттар бойынша қабаттасуларды ескере отырып түзетілген ресми деректер 2023 жылы Түркияның құрлықтық аумағының шамамен 7,8%-ы және теңіз акваториясының 6,0% ы қорғауға алынғанын көрсетеді, бұл Куньмин Монреаль жаһандық биоәртүрлілік бағдарламасының (KM-GBF) 3-ші Мақсатынан (30x30) айтарлықтай төмен. Басқарудың күрделілігі, заңды өкілеттіктердің бір бірін қайталауы, жекелеген нысандар деңгейінде ХТҚО санаттарының берілмеуі, экологиялық байланыстың әлсіздігі және басқару тиімділігін жүйелі бағалаудың жоқтығы анықталған негізгі құрылымдық мәселелер болып табылады. Ұсыныстар жекелеген ҚТА деңгейінде ХТҚО әдістемесі бойынша бағалау жүргізуге, НБА деректері негізінде олқылықтарды талдауға, аумақтардың өкілділігі мен байланыстылығына, басқару тиімділігін бағалауға, ҚТА бойынша ашық статистикаға және ведомствоаралық үйлестіруді жақсартуға бағытталған.

1. Kaya, Z.; Raynal, D.J. Biodiversity and conservation of Turkish forests. Biol. Conserv. 2001, 97, 131–141. https://doi.org/10.1016/S0006-3207(00)00069-0

2. Şekercioğlu, Ç.H.; Anderson, S.; Akçay, E.; Bilgin, R.; Can, Ö.E.; Semiz, G.; Tavşanoğlu, Ç.; Yokeş, M.B.; Soyumert, A.; İpekdal, K.; et al. Turkey’s globally important biodiversity in crisis. Biol. Conserv. 2011, 144, 2752 2769. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2011.06.025 3.

3. Atmış, E.; Çil, A. Sustainable Forestry in Turkey. J. Sustain. For. 2013, 32, 354–364. https://doi.org/10.1080/10549811.2013.767210

4. Eken, G.; İsfendiyaroğlu, S.; Yeniyurt, C.; Erkol, I.L.; Karataş, A.; Ataol, M. Identifying key biodiversity areas in Turkey: A multi-taxon approach. Int. J. Biodiv. Sci. Ecosyst. Serv. Manag. 2016, 12, 181–190. https://doi.org/10.1080/21513732.2016.1182949

5. Atmış, E.; Özden, S.; Lise, W. Public participation in forestry in Turkey. Ecol. Econ. 2007, 62, 352–359. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2006.07.005

6. Çalışkan, H.; Birben, U.; Ozden, S. Forest management in Türkiye: Economic pressures, legal frameworks, and ecological consequences. Int. Environ. Agreem. 2025, 25, 21 39. https://doi.org/10.1007/s10784-024-09657-7

7. Çalışkan, H.; Birben, U.; Ozden, S. Shifting priorities: How amendments in forestry law impact resource management, the case of Türkiye. Environ. Manag. 2026, 76, 13. https://doi.org/10.1007/s00267-025-02308-w

8. Vatandaşlar, C.; Bettinger, P.; Gutierrez Garzon, A.R.; Merry, K.; Boston, K.; Lee, T.; Uzu, J. Sustainability language in forest management plans: A comparative analysis for public forests of the US and Turkey. Forests 2023, 14, 447. https://doi.org/10.3390/f14030447

9. Durkaya, B.; Kaptan, S.; Durkaya, A. Socio-economic and cultural sources of conflict between forest villagers and forest: A case study from Black Sea Region, Türkiye. Crime Law Soc. Change 2020, 74, 155–173. https://doi.org/10.1007/s10611-020-09893-1

10. Elvan, O.D.; Birben, Ü. Analysis of the Ramsar Convention’s effectiveness on the Turkish legislation and judicial decisions. Wetlands 2021, 41, 35. https://doi.org/10.1007/s13157-021-01435-4

11. Elvan, O.D.; Birben, Ü.; Ünal, H.E. The effectiveness of the Bern Convention on wildlife legislation and judicial decisions in Turkey. Int. Environ. Agreem. 2021, 21, 305 321. https://doi.org/10.1007/s10784-020-09498-0

12. Elvan, O.D.; Arslangündoğdu, Z.; Birben, Ü. Conserving migratory birds of Turkey: Role of the international legal framework. Environ. Monit. Assess. 2022, 194, 320. https://doi.org/10.1007/s10661-022-09971-0

13. Tulukcu Yıldızbaş, N.; Birben, Ü.; Elvan, O.D.; Bilgin Yüce, M. An analysis of the Convention on the Protection of the Black Sea Against Pollution (the Bucharest Convention) from the perspective of Turkish contract law. Int. Environ. Agreem. 2023, 23, 485 502. https://doi.org/10.1007/s10784-023-09621-x

14. Başak, E.; Çetin, N.İ.; Vatandaşlar, C.; Pamukçu-Albers, P.; Karabulut, A.A.; Demirbas Çağlayan, S.; Besen, T.; Erpul, G.; Balkiz, Ö.; Avioglu Çokkalışkan, B.; et al. Ecosystem services studies in Turkey: A national-scale review. Sci. Total Environ. 2022, 844, 157068. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2022.157068

15. Velioğlu, N.; Elvan, O.D. Protection of wildlife: Analysis of legislative periods in Turkey. J. Environ. Nat. Stud. 2021, 3, 168 181. https://doi.org/10.53472/jenas.958973

16. Mäkelä, A.; Minunno, F.; Kujala, H.; Kosenius, A.-K.; Heikkinen, R.K.; Junttila, V.; Peltoniemi, M.; Forsius, M. Effect of forest management choices on carbon sequestration and biodiversity at national scale. Ambio 2023, 52, 1939–1953. https://doi.org/10.1007/s13280-023-01899-0

17. Elvan, O.D.; Birben, Ü.; Ozkan, U.Y.; Turker, Y.O. Forest fire and law: An analysis of Turkish forest fire legislation based on FAO criteria. Fire Ecol. 2021, 17, 12. https://doi.org/10.1186/s42408-021-00102-7

18. Ekim, A.; Koyuncu, M.; Vural, M.; Duman, H.; Aydın, Z.; Adıgüzel, N. Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı (Red Data Book of Turkish Plants). Türkiye Tabiatını Koruma Derneği: Ankara, Türkiye, 2000.

19. Dudley, N. (Ed.) Guidelines for Applying Protected Area Management Categories; IUCN: Gland, Switzerland, 2008. ISBN 978-2-8317-1086-0.

20. FAO. Guidelines for Establishing Protected Areas: Republic of Turkey; Food and Agriculture Organization: Rome, Italy, 2014.

21. OECD. OECD Environmental Performance Reviews: Turkey 2019; OECD Publishing: Paris, France, 2019. https://doi.org/10.1787/9789264309753-en

22. CBD. Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework; CBD COP15 Decision 15/4: Montreal, Canada, 2022. https://www.cbd.int/gbf

23. Ministry of Environment, Urbanisation and Climate Change. Environmental Indicators Database: Protected Areas; Republic of Türkiye: Ankara, Türkiye, 2025. Available online: https://cevreselgostergeler.csb.gov.tr

24. Sarı, F.; Topaloğlu, R.H.; Demirel, T. Exploring forest fire dynamics: Fire danger mapping in Antalya Region, Türkiye. ISPRS Int. J. Geo-Inf. 2024, 13, 74. https://doi.org/10.3390/ijgi13030074

25. WWF; IUCN WCPA. 30x30: A Guide to Inclusive, Equitable and Effective Implementation of Target 3 of the Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework; WWF: Gland, Switzerland, 2023.

26. Uyar, Ç.; Elvan, O.D. Legal analysis of the CITES convention in terms of Turkish administrative and judicial processes. Int. Environ. Agreem. 2024, 24, 515 538. https://doi.org/10.1007/s10784-024-09650-0

27. Elvan, O.D.; Yıldırım, H.T.; Birben, Ü. Public participation in decision-making processes in the planning for nature parks: The case of Istanbul’s Belgrad Forest. Environ. Monit. Assess. 2021, 193, 511. https://doi.org/10.1007/s10661-021-09291-9

28. DKMP. Reorganisation Announcement: Genel Müdürlüğümüz Bağlı Kuruluş Olarak Yoluna Devam Edecek; Ministry of Agriculture and Forestry: Ankara, Türkiye, 2024. Available online: https://www.tarimorman.gov.tr/DKMP

29. OGM—General Directorate of Forestry. Ormancılık İstatistikleri (Forestry Statistics) 2024; Ministry of Agriculture and Forestry: Ankara, Türkiye, 2024. Available online: https://www.ogm.gov.tr

30. DKMP. Tabiat Koruma Durum Raporu 2023 (Nature Conservation Status Report 2023); General Directorate of Nature Conservation and National Parks, Ministry of Agriculture and Forestry: Ankara, Türkiye, 2024. Available online: https://tarimorman.gov.tr/DKMP/Belgeler/Tabiat%20Koruma%20Durum%20Raporu/TKDR_EN_2023.pdf

31. Stolton, S.; Shadie, P.; Dudley, N. IUCN WCPA Best Practice Guidance on Recognising Protected Areas and Assigning Management Categories and Governance Types; Best Practice Protected Area Guidelines Series No. 21; IUCN: Gland, Switzerland, 2013.

32. IUCN. A Global Standard for the Identification of Key Biodiversity Areas, Version 1.0; IUCN: Gland, Switzerland, 2016.

33. Hockings, M.; Stolton, S.; Leverington, F.; Dudley, N.; Courrau, J. Evaluating Effectiveness: A Framework for Assessing Management Effectiveness of Protected Areas, 2nd ed.; IUCN: Gland, Switzerland, 2006.

34. Republic of Türkiye. Presidential Decree No. 175 (Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi No. 175), dated 27 December 2024. Official Gazette (Resmî Gazete) No. 32766, 28 December 2024.

35. Republic of Türkiye. Law No. 7576 Amending the National Parks Law, Certain Other Laws and Decree-Law No. 375. Official Gazette (Resmî Gazete), 19 March 2026.

36. DKMP. Ülkemizin İlk Deniz Milli Parkları Fethiye-Kaş ve Kuzey Ege Oldu (Türkiye’s first marine national parks: Fethiye-Kaş and North Aegean); Ministry of Agriculture and Forestry: Ankara, Türkiye, 17 August 2026. Available online: https://www.tarimorman.gov.tr/DKMP/Haber/442