2022 жылғы желтоқсан айынан бастап International Plant Names Index (IPNI) редакторлары «тамырлы өсімдіктердің атауларын тіркеудің жаңа жүйесін» енгізді. Зерттеудің мақсаты — халықаралық қауымдастық ғылымға алғаш рет жарияланған көптеген таксондар (ботаникалық бөлімдер, түрлер, түршелер және т.б.) туралы хабардар болмағандықтан, Орталық Азия мен оған шекаралас аймақтардағы жергілікті журналдарда, ұлттық флораларда және монографияларда жарияланған жаңа таксондарды осы дерекқорға енгізу болып табылады. Ғылыми және практикалық маңыздылығы — бұл жаңа таксондарға бірдей атаулардың қайталанып берілуінің алдын алады. Әсіресе, кейбір түрлерге бірнеше рет бір атау беріліп, соңынан қайта аталған жағдайлар болған. Зерттеу әдістемесі: әр жылдары алғаш рет ғылымға сипатталған таксондардың жергілікті және ұлттық басылымдарын талдау. Жүргізілген зерттеу нәтижесінде 1875 жылдан 2026 жылға дейін жарияланған барлығы 44 таксон (1 бөлімше, 17 секция, 4 түр, 7 түрше және т.б.) Халықаралық өсімдік атаулары индексіне (IPNI) енгізілді. Жарияланған таксондарды IPNI дерекқорына енгізу барысында кейбір таксондарға редакторлармен үйлестіру арқылы түзету және толықтырулар енгізілгенін атап өту керек. Мысалы, дұрыс атауы Convolvulus sect. Pannosa Boiss. емес, Convolvulus sect. Pannosi Boiss.; сондай-ақ Dracocephalum ambiguus (Trautv.) Turdiboev & B.T.Drew емес, Dracocephalum ambiguum (Trautv.) Turdiboev & B.T.Drew болуы тиіс. Бұл зерттеудің тиісті білім саласына қосқан үлесі — ақпараттың жүйелі және дәйекті түрде ең қолайлы және біріктірілген ресурс болып саналатын IPNI дерекқорына енгізіліп, жаңартылуында. Нәтижелердің практикалық маңыздылығы — бұрын Horaninovia sogdiana E.N.Blagov. сияқты кейбір таксондар ешқандай дерекқорда, жергілікті немесе ұлттық флораларда жарияланбаған және аталмаған.
Биоалуантүрлілікті сақтау және табиғи экожүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз ету қазіргі ғылымның маңызды мәселелерінің бірі болып табылады, әсіресе өсімдіктер алуан түрлілігінің азаюы жағдайында. Elymus L. (Poaceae) туысы – шаруашылық тұрғыдан маңызды әрі таксономиялық жағынан күрделі топ, ол Орталық Азияда, соның ішінде Өзбекстанда жеткілікті зерттелмеген. Зерттеудің мақсаты – Өзбекстан флорасындағы Elymus түрлеріне кешенді таксономиялық және биогеографиялық талдау жүргізу, олардың жүйелік мәртебесін нақтылау және таралу заңдылықтарын анықтау. Зерттеу Өзбекстан Ұлттық гербарийіндегі (TASH) материалдарды қайта қарау, ғылыми әдебиеттерді талдау және халықаралық дерекқорлармен салыстыру негізінде жүргізілді. Таксономиялық мәселелерді шешу үшін морфологиялық талдау мен номенклатуралық тексеру әдістері қолданылды. Нәтижесінде Өзбекстан флорасында екі секцияға (Anthosachne және Goulardia) жататын 11 түр анықталды, ал кейбір таксондар дәлелдердің жеткіліксіздігіне байланысты алынып тасталды. Бірқатар түрлердің таксономиялық мәртебесі нақтыланып, синонимия қайта қаралды. Туыс ішіндегі түрлерді ажыратудың күрделілігі көрсетілді. Зерттеу нәтижелері аймақ флорасының құрамын нақтылауға үлес қосып, болашақ ботаникалық зерттеулерге ғылыми негіз қалайды. Практикалық тұрғыдан бұл мәліметтер биоалуантүрлілікті қорғау, экологиялық мониторинг және өсімдік ресурстарын тиімді пайдалану үшін маңызды.
Жұмыста Орталық Азиядағы Ferula L. (Apiaceae) туысы өкілдерінің географиялық таралуына кешенді талдау келтірілген. Зерттеу "Орта Азия өсімдіктері анықтағышының" деректерін, гербарий коллекцияларын, онлайн-платформаларды және жеке далалық материалдарды біріктіруге негізделген. 105 түр мен 13 485 табылған орынды қамтитын дерекқор қалыптастырылды.
Кластерлік талдау (Евклид қашықтығы) және геокеңістіктік талдау әдістерін пайдалана отырып, түрлер таралуының негізгі заңдылықтары анықталды. 14 негізгі географиялық аймақ бөліп көрсетілді. Түрлердің ең көп алуантүрлілігі мен эндемизм деңгейі Памир-Алай және Батыс Тянь-Шань тау жүйелеріне тән екені, ал Тұранның жазық аумақтары түр құрамының кедейлігімен ерекшеленетіні анықталды.
Алынған нәтижелер қазіргі ботаникалық-географиялық заңдылықтарды растап, Орталық Азия флорасының кеңістіктік саралануын нақтылайды, бұл алдағы биогеографиялық және табиғатты қорғау зерттеулеріне негіз қалайды.
Шығыс Қазақстан аумағында анықталған 36 түрдің таралуына қатысты жаңа мәліметтер келтірілген. Өсімдіктер Шығыс Қазақстан облысында (ШҚО) Алтай таулы елінің (АТЕ) шегінде орналасқан Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің (ҚМҰТП), «Оңтүстік Алтай» мемлекеттік табиғи қаумалының «Кабинский» кластерлік учаскесінің, Зайсан қазаншұңқыры мен Қалба жотасының аумақтарынан жиналды. Бұрын ШҚО флорасы үшін белгілі болған он түр алғаш рет ҚМҰТП аумағында тіркелді. Олардың ішінде Катун жотасы үшін алғаш рет Delphinium ukokense Serg., Carex altaica (Gorodkov) V.I. Krecz., Carex lachenalii Schkuhr, Eriophorum altaicum Meinsh., Taraxacum compactum Schischk., Thymus schischkinii Serg., Oxytropis frigida Kar. & Kir., Potentilla × chionea Soják және Vaccinium uliginosum L. түрлері келтіріледі. ШҚО-ның Катонқарағай ауданы аумағындағы Тарбағатай жотасы үшін Erigeron krylovii Serg. және Klasea algida (Iljin) Hidalgo түрлері алғаш рет көрсетілді. Сонымен қатар, ШҚО флорасындағы сирек кездесетін, оның ішінде Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген түрлердің жаңа таралу орындары берілген. Зерттелген үлгілердің заттаңбалары толық келтіріліп, қарастырылған барлық түрлерге түсіндірме пікірлер ұсынылған. Ұсынылған таксондардың үлгілері ҚМҰТП гербарий қорында сақталады, ал дублеттік материалдар Алтай мемлекеттік университетінің гербарийіне (ALTB, Ресей, Барнаул қ.) тапсырылған.
Metasequoia glyptostroboides Hu & W.C. Cheng (глиптостробусты метасеквойя) – монотипті түр болып табылады. Бұл түр ғылым үшін реликт өсімдік ретінде ерекше қызығушылық тудырады. Мақалада әдеби дереккөздер негізінде түрге қысқаша сипаттама берілген. Сонымен қатар, түрдің Алматы ботаникалық бағына интродукциялану тарихына шолу жасалған. Фенологиялық бақылаулар В.Г. Рубаник әзірлеген қылқанжапырақты өсімдіктерді бақылау әдістемесіне сәйкес жүргізілді. Өсіру барысында қажетті агротехникалық шараларға сипаттама берілген.
Алматы ботаникалық бағында Metasequoia glyptostroboides түрін ұзақ жылдар бойы өсіру нәтижелері оның ашық топырақ жағдайында өсірілу мүмкіндігін растады. Алматы қаласының күрт континенттік климаты жағдайында өсіруге қатысты ұсыныстар әзірленді. ТМД елдерінің ботаникалық бақтарындағы интродукция тәжірибесіне салыстырмалы талдау жасалды. Өсімдіктің қысқа төзімділігі Н.К. Вехов шкаласы бойынша бағаланды.
Қыс мезгілінде көшеттерді жабу арқылы тәжірибе жүргізіліп, жабылған да, жабылмаған да өсімдіктердің үсікке шалдыққаны анықталды. Отырғызудан кейінгі алғашқы жылдары біржылдық өркендер күзге дейін толық сүректеніп үлгермегендіктен, қыс мезгілінде үсіп кетіп отырды. Негізгі өркеннің дамуы тежеліп, тек жанама бұтақтар өсіп, тәжінің бұталы пішін қалыптастырғаны байқалды. Уақыт өте келе метасеквойя жергілікті климаттық жағдайларға бейімделіп, жетекші өркеннің зақымдануы тоқтады.
Жүргізілген тәжірибелер бұл түрдің вегетативтік жолмен көбею қабілетінің жоғары екенін көрсетті. Өсімдіктің жасы ұлғайған сайын қысқа төзімділігі артқанымен, аязға төзімділігі салыстырмалы түрде төмен деңгейде сақталады. Осыған байланысты түрді жаппай көгалдандыру объектілерінде кеңінен қолдану ұсынылмайды. Дегенмен, жойылып кеткен туыстың өкілі ретінде ол ботаникалық бақтар мен жеке коллекциялар үшін ерекше ғылыми және коллекциялық құндылыққа ие. Тығыз әрі әсем торлы тәжімен және күз мезгіліндегі жапырақтарының жарқын реңкті боялуымен жоғары сәндік қасиеттерімен ерекшеленеді.
Алматы қаласындағы Бас ботаникалық бақ жағдайында өсірілген грек жаңғағының (Juglans regia L.) формаларының биометриялық көрсеткіштеріне жүргізілген интродукциялық зерттеулердің нәтижелері қарастырылды. Статистикалық модельдеу негізінде көпжылдық жасқа байланысты өзгерістерге салыстырмалы талдау жасалды. Коллекция бойынша ағаштардың биіктігі, діңінің диаметрі, тәжінің көлденең проекциясы және штамб биіктігінің ең төменгі, ең жоғарғы және орташа мәндері тәуелсіз айнымалылар ретінде анықталды. Зерттелген көрсеткіштердің сенімділік интервалдары мен стандартты ауытқулары есептеліп, олардың өзара байланыстары бағаланды. Нәтижесінде регрессиялық теңдеулер мен корреляция коэффициенттері шығарылып, көрсеткіштер арасындағы тәуелділіктер айқындалды.
Мақалада Алматы қаласындағы Бас ботаникалық бақ жағдайында өсірілетін грек жаңғағының (Juglans regia L.) коллекциялық пішіндерінің биометриялық көрсеткіштеріне жүргізілген интродукциялық зерттеулердің нәтижелері қарастырылған. Статистикалық модельдеу негізінде көпжылдық жас ерекшеліктеріне байланысты өзгерістерге салыстырмалы талдау жасалды. Зерттеу барысында ағаш-пішіндердің биіктігі, дің диаметрі, тәждің көлденең проекциясының диаметрі және дің сабағының биіктігі бойынша коллекциядағы ең төменгі (min), ең жоғары (max) және орташа мәндер анықталды. Сонымен қатар, сенімділік интервалы мен стандарттық ауытқу есептеліп, зерттелген көрсеткіштер арасындағы өзара байланыс регрессиялық теңдеулер мен корреляция коэффициенттері арқылы бағаланды.
Мақала көрнекті қазақстандық ботаник, академик Б.А. Быковтың ғылыми мұрасын талдауға арналған. Оның Қазақстан флорасының жүйеленіміне, доминанттар теориясына және өсімдік жамылғысын жіктемесіне қосқан үлесі қарастырылды. Автордың фитоценоздық және экожүйелік тәсілдер негізінде жасаған Тянь-Шань мен Жетісу Алатауы шырша ормандарының толық типологиясына ерекше назар аударылды. Б.А. Быков бөліп көрсеткен шырша ормандарының ассоциациялар топтары, олардың топырақ-гидрологиялық жағдайлармен және биіктік белдеулікпен байланысы сипатталды. Оның әдістемелік негізінің (эдификаторлар, биоморфтар және экоморфтар туралы ілім) таулы аймақтардағы биоалуандық пен орманды тұрақты пайдаланудың заманауи мониторингі үшін маңызы ашып көрсетілген.
