Мақалада қазіргі қазақ ғылымының өзекті мәселелерінің бірі – терминжасам тұрғысындағы олқылықтар туралы ойлар ортаға салынады. Автор қолданылып жүрген қазақша ботаникалық және салаларалық терминдердің арасында түзетуді немесе әлі де талқылай түсуді қажет ететін терминдер туралы пайымдауларын баяндайды. Өсімдік қауымдастықтарының атаулары мен басқа да терминдерді жасау бойынша өзінің басынан өткен өзгерістерді қорыта келіп, соңғы нұсқаларын ұсынады. Терминжасам ісінің аса жауапкершілікті қажет ететіні және бұл іске қазақтілді мамандардың жұмыла кірісуі тиіс екені де айтылады. Автор әр қазақ тілді ғалымды терминдерді дұрыстау ісіне өз үлесін қосуға шақыра отырып, біршама басты терминдердің өзі ұсынған нұсқасын қолдауға әрі өз еңбектерінде пайдалануға, керек болса Мемлекеттік терминология комиссиясына ұжымдық ұсыныстар беруге шақырады.
Бұл мақалада қылқан жапырақты өсімдіктердің Қазақстанға енгізілуіне тарихи шолу және Қазақстандағы қылқан жапырақты өсімдіктерді зерттеуде маңызды рөл атқаратын Алматының Бас ботаникалық бағында қылқан жапырақты өсімдіктерді енгізу және акклиматизациялау бойынша ұзақ мерзімді зерттеулердің нәтижелері берілген.
Зерттеудің мақсаты енгізілген түрлердің биологиясын зерттеу, оларды жаңа жағдайларда өсіру әдістерін әзірлеу және Қазақстан үшін перспективалы түрлерді таңдау болды.
Бастапқы сынақ кезінде өсу динамикасы, маусымдық дамуы, генеративті мүшелердің морфогенезі, тұқым өндірісі, қысқы төзімділігі, құрғақшылыққа төзімділігі және ыстыққа төзімділігі зерттелді, сондай-ақ жеке түрлердің жаңа жағдайларға жарамдылығы анықталды. Зерттеу интродукция аймағы мен басқа флористикалық аймақтар арасындағы байланысты анықтады және сынақ нәтижелерін талдау ұсынылады. Қатты континенталды климат жағдайында енгізілген түрлер кеш көктемнен (қайталанатын суық екпіндер) және ерте күзгі аяздардан зардап шегеді. Қазақстанға енгізілген, аязға дейін өскіндер өсіруді жалғастыратын оңтүстік түрлер үшін бұл сипаттама өлімге әкеледі. Осылайша, қылқан жапырақты өсімдіктер қоршаған орта жағдайлары өзгерген кезде де өсу ырғағын сақтауға бейім. Дегенмен, кейбір түрлер жаңа жағдайларда өсу қарқынын өзгертеді (Pinus nigra Arnold., P. pallasiana Lamb., P. sylvestris L. және Pinaceae тұқымдасының басқа түрлері). Интродукцияланған өсімдік түрлерінің көпшілігі күрт континенталды климаттың экстремалды жағдайларына салыстырмалы түрде жоғары бейімделеді. Солтүстік Американың қылқан жапырақты ағаштары әсіресе төзімді. Juniperus virginiana, шығыс Platycladus, тікенекті шырша, ponderosa қарағайы және қырым қарағайы жоғары экологиялық пластикалықты көрсетеді. Интродукцияланған экзотикалық қылқан жапырақты ағаштар мерзімді тұқым өндірумен сипатталады.
Изучаемые виды Dactylorhiza umbrosa (Kar.et Kir.) Nevski, Dactylorhiza incarnata (L.) Soo, Epipactis palustris (L.) Crantz, Epipactis helleborine (L) Crantz приурочены к лесному поясу и относятся к мезофитам и мезогигрофитам, произрастают на увлажненных припойменных склонах и речных долинах. Лимитирующими факторами распространения для всех видов являются вытаптывание за счет выпаса скота, прокладки туристических троп, сенокос, сложности размножения, а также особенности экологических условий обитания. В ходе интродукционных испытаний, лучшие адаптивные качества показали виды Dactylorhiza umbrosa и Epipactis helleborine, которые цветут и плодоносят в условиях предгорной зоны Заилийского Алатау, а Dactylorhiza incarnata и Epipactis palustris остаются в стадии вегетации. Данные виды впервые приводятся на ГНПП «Көльсай Көлдері».
Мақалада Сырдариялық Қаратаудың орталық бөлігіндегі кездесетін Cousinia mindshelkensis B. Fedtsch. сирек эндем түрінің өсу аймағы келтірілген. Кішіқарақуыс, Итмұрын, Қараүңгір шатқалдарында 4 популяциясы анықталды. Зерттелген популяцияларда 11 тұқымдас, 34 туысқа жататын 42 түр сипатталды. Популяция дегеніміз белгілі бір қауымдастықтағы бір түрге жататын особьтар жиынтығы болса, қалайша популяцияларда 42 түр сипатталған? Анықталған ба, сипатталған ба? Осыны түсіндіріңіз. Популяцияларда жас дарақтардың төмен үлесі байқалып, ескі генеративті топ дарақтары басымдылық көрсетті. Әртүрлі ценопопуляцияларда жас топтарының таралуы жағдайларына байланысты g3, g2 немесе ss ең үлкен үлесімен өзгерді.
20 декабря 2025 года отмечает знаменательный юбилей Мурзатаева Тансара Шаяхметовна – известный казахстанский специалист в области семеноводства, селекции и защиты растений, кандидат сельскохозяйственных наук, заведующая лаборатории Банка семян.
