Мақалада Қазақстан флорасының сирек кездесетін реликті өкілі Zabelia corymbosa (Regel et Schmalh.) Makino бұтасының кеңістіктік таралуын, экологтық-ценоздық ерекшеліктерін және өсуінің тік биіктік диапазонын кешенді далалық зерттеу нәтижелері ұсынылған. Зерттеу жұмысы аясында негізгі назар Орталық Азиядағы аса маңызды ботаникалық аймақ және биоалуантүрлілік ошағы болып табылатын Қырғыз Алатауы жотасының батыс бөлігінің географиялық шекараларында осы жойылып бара жатқан эндемиктік және реликтік түрдің қазіргі жергілікті популяцияларын терең зерттеуге аударылған. Түрдің Арасай, Бақтеген, Ойранды және Жалаңашсай шатқалдарындағы жаңа мекендеу орындары анықталды. Түрдің ареалдың қазақстандық бөлігіндегі таралу шекаралары, оның экологиялық бейімділігінің ерекшеліктері және Ойранды, Қарақыстақ, Меркі және Жалаңашсай шатқалдарындағы өсуінің биіктік диапазоны нақтыланды. Талдау түрдің тасты субстраттарға бейімділігін растайды және Оңтүстік Қазақстанның осы жойылып бара жатқан эндемигін қорғау бойынша ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік береді. Бұл зерттеулер Zabelia corymbosa түрінің биік таулы жағдайларға қатаң экологиялық таңдамалылығын көрсете отырып, Тянь Шань биогеографиясын және реликті түрлердің динамикасын түсінуге елеулі үлес қосады. Ілеспе түрлер мен ценопопуляциялар құрылымының егжей-тегжейлі сипаттамасы өсімдіктер әлемінің кадастрларын өзектендіру үшін өте маңызды. Жұмыстың практикалық маңыздылығы осал экожүйелерді сақтау және қорғалатын аумақтарды кеңейту жөніндегі шараларды ғылыми негіздеуде жатыр.
Бетпақдала Қазақстанның ірі шөлді аймақтарының бірі және Орталық Азияның аридтік флорасы қалыптасуының маңызды орталығы. Аймақтың өсімдік жамылғысында Amaranthaceae (Алаботалар) тұқымдасы ерекше орын алады, оның өкілдері сазды, тасты және сортаңды шөлдердің қауымдастықтарында басымдық танытады. Зерттеудің мақсаты Бетпақдала флорасындағы Amaranthaceae тұқымдасы өкілдерінің таксономиялық құрамын, экологиялық құрылымын және таралу ерекшеліктерін талдау болды. Жұмыстың негізіне далалық зерттеулердің материалдары, гербарийлік коллекциялар мен әдеби дереккөздер алынды. Тұқымдастың 17 туысқа жататын 43 түрден тұратыны анықталды, олардың ішінде Salsola , Suaeda , Atriplex , Anabasis және Arthrophytum туыстары ең жоғары әртүрлілікпен ерекшеленеді. Экологиялық талдау галофиттер мен ксерофиттердің басым екенін көрсетті, бұл аридтік климаттың, топырақтың жоғары сортаңдығының, карбонаттылығының және гипстілігінің үйлесімімен байланысты. Қазақстанның мамандандырылған шөл флорасын сақтау орталықтарының бірі ретінде Бетпақдаланың маңыздылығын көрсететін тарыс ареалды түрлердің, соның ішінде Arthrophytum betpakdalense , A. balchaschense және Kalidium juniperinum түрлерінің бар екені анықталды. Алынған нәтижелер Amaranthaceae тұқымдасының құрылымы туралы түсінікті кеңейтеді және алдағы флористік, экологиялық және табиғат қорғау зерттеулері үшін негіз бола алады.
Түркияның Табиғатты қорғау және ұлттық парктер бас басқармасы (DKMP) Президенттің № 175 Жарлығымен (Ресми газет, 2024 жылғы 28 желтоқсан) министрліктің орталық бөлімшесінен Ауыл және орман шаруашылығы министрлігіне қарасты заңды тұлға мәртебесі бар және арнайы бюджеті бар ведомстволық бағынысты мемлекеттік мекеме болып қайта құрылды. Бұл құрылымдық шолуда келесі мәселелер қарастырылады: (i) DKMP нің тарихи дамуы мен қазіргі ұйымдық құрылымы; (ii) DKMP құзыретіне кіретін қорғалатын табиғи аумақтардың (ҚТА) жеті ұлттық санатының құқықтық негіздері, олардың халықаралық санаттардан (Рамсар сулы батпақты алқаптары) және табиғатты қорғауды жоспарлау құралдарынан (Негізгі биоәртүрлілік аумақтары, НБА) айырмашылығы, сондай ақ олардың ХТҚО (IUCN) басқару санаттарына болжамды сәйкестігі; және (iii) әдебиеттерде анықталған басқару тиімділігінің өзекті мәселелері. Шолу 36 дереккөзге, соның ішінде 20 рецензияланған журнал мақаласына, сондай-ақ заңнамаға, ресми статистикаға және халықаралық нұсқаулықтарға негізделген. Бірыңғай есептілік күніне сәйкес (2023 жылдың соңы), DKMP басқаруындағы жеті санат жалпы (брутто) ауданы 3,21 миллион гектарды құрайтын 646 нысанды қамтыды; қорғау мәртебелерінің өзара қабаттасуына байланысты жалпы қамтуды бағалау үшін бұл аудандарды жай ғана қосуға болмайды. Барлық ұлттық санаттар бойынша қабаттасуларды ескере отырып түзетілген ресми деректер 2023 жылы Түркияның құрлықтық аумағының шамамен 7,8%-ы және теңіз акваториясының 6,0% ы қорғауға алынғанын көрсетеді, бұл Куньмин Монреаль жаһандық биоәртүрлілік бағдарламасының (KM-GBF) 3-ші Мақсатынан (30x30) айтарлықтай төмен. Басқарудың күрделілігі, заңды өкілеттіктердің бір бірін қайталауы, жекелеген нысандар деңгейінде ХТҚО санаттарының берілмеуі, экологиялық байланыстың әлсіздігі және басқару тиімділігін жүйелі бағалаудың жоқтығы анықталған негізгі құрылымдық мәселелер болып табылады. Ұсыныстар жекелеген ҚТА деңгейінде ХТҚО әдістемесі бойынша бағалау жүргізуге, НБА деректері негізінде олқылықтарды талдауға, аумақтардың өкілділігі мен байланыстылығына, басқару тиімділігін бағалауға, ҚТА бойынша ашық статистикаға және ведомствоаралық үйлестіруді жақсартуға бағытталған.
Мақалада Ericaceae ( Vaccinium vitis-idaea , Vaccinium corymbosum ) тұқымдасы таксондарының мысалында өсімдіктердің биологиялық әртүрлілігін зерттеу және сақтау саласындағы мақсатты протеомдық зерттеулердің нәтижелері, сондай-ақ алынған деректерді қолданбалы әзірлемелерде, соның ішінде таксономия мен биотехнологияда пайдалану мүмкіндіктері келтірілген. Өсімдіктер протеомының түрлік және сорттық ерекшеліктеріне байланысты, сонымен қатар in vitro жағдайында және каллус дақылдарында өсіру кезіндегі сипаттамасы ұсынылған. Алғаш рет in vivo және in vitro жағдайларында өсірілетін Ericaceae тұқымдасы өсімдіктерінің протеомдық құрамы бойынша, сондай-ақ әртүрлі экспланттардан индукцияланған каллустардың протеомдық сипаттамасы туралы деректер алынды. 2D-электрофорез әдісімен экспрессияланған геном өнімдерінің түрлік және сорттық ерекшелігі анықталды. Зерттелген таксондардың түрлік және сорттық тиістілігінің маркерлері рөліне үміткер ақуыздар айқындалды. In vivo өсімдіктерінің жапырақ ұлпасы протеомдарының құрамында клондалған өсімдіктердің протеомдық карталарында жоқ төмен молекулалық ақуыздар (негізінен, қорғаныш PR-ақуыздары) табылды. БИЗ (биологиялық белсенді заттар) мөлшері жоғары брусника өсімдіктерінің жапырақ және сабақ ұлпаларынан индукцияланған каллустар алынды және перспективалы каллус желілеріне протеомдық талдау жасалды. Өсімдіктер мен каллус дақылдары дамуының жалпы заңдылықтарын көрсететін биохимиялық маркерлер анықталды.
Отандық ботаникалық әдебиетте «Талиев қызғалдағы» атауы Қазақстанның ақ гүлді қызғалдақтарына қолданылып келген, алайда бұл атауға байланысты бір бірінен тәуелсіз екі номенклатуралық тарих бар. Зерттеудің мақсаты Tulipa talievii Vved. және T. talijevii Klokov & Zoz атауларының қолданылу ретін қалпына келтіріп, атаулардың тарихын оларға сәйкес өсімдіктердің таксономиялық орны туралы мәселеден ажырату. 1935–1987 жылдардағы бастапқы және анықтамалық дереккөздер, IPNI және POWO заманауи дерекқорлары, өңірлік таксономиялық ревизиялар, сондай ақ цитометриялық және филогеномдық деректер салыстырылды. А. И. Введенский T. talievii атауын T. buhseana -ның солтүстік расасына беру көзделген атау ретінде ғана атап, оны дербес таксон ретінде қабылдамағаны көрсетілді; қарастырылған дереккөздерден бұл атаудың номенклатуралық тұрғыдан жарамды жариялануы анықталған жоқ. T. talijevii Klokov & Zoz атауы бұдан тәуелсіз түрде Шығыс Еуропадағы T. biebersteiniana–T. sylvestris кешенінде pro synonymo ретінде жарияланған. Қазақстандық өсімдіктерге T. talievii атауының орнығуы Введенскийдің дербес номенклатуралық актісімен емес, бұл атаудың кейіннен нақты өсімдік материалына қолданылуымен байланысты екені анықталды; мұндай қолданыс З. П. Бочанцеваның еңбегінен басталып, кейін анықтамалық әдебиетте тұрақты түрде қайталанып отырған. Морфологиялық және молекулалық деректер «Талиев қызғалдағын» дербес таксон ретінде тануға негіз бермейді; бұл атауды T. biflora s.l. кешеніне кіретін T. buhseana -ның қазақстандық морфотипінің бейресми атауы ретінде сақтаған орынды.
Зерттеудің өзектілігі Ертіс маңы таспалы қарағайлы ормандарын қалпына келтіру үшін кәдімгі қарағайдың ( Pinus sylvestris L.) сапалы отырғызу материалын өндіру көлемін арттыру қажеттілігімен байланысты. Жұмыстың мақсаты хитозан мен натрий карбоксиметилцеллюлозасы негізіндегі биостимуляторлар мен интерполимерлік кешендерді пайдалана отырып, тамыр жүйесі жабық көшеттерді үшінші ротацияда стандартты сапаға дейін өсіру мүмкіндігін бағалау болды. Зерттеулер 2021 жылдан бастап «Семей орманы» мемлекеттік орман табиғи резерваты Канонер филиалының орман питомнигі және орман тұқым станциясы кешенінде жүргізілді. Тұқымдардың себу сапасы, өскіндердің пайда болу мерзімі, көшеттердің биіктігі, тамыр жүйесінің дамуы және стандартты отырғызу материалының шығымы бағаланды. Тұқымдардың зертханалық өнгіштігі 95 % болды. Бірінші ротацияда интерполимерлік кешендерді қолданғанда жаппай өскіндер 4–5 тәулікте, бақылауда 7 тәулікте пайда болды; көшеттердің орташа биіктігі 8,7–10,6 см, стандартты материалдың үлесі 83 % ға дейін жетті. Екінші ротацияда орташа биіктік 9,4 см ге, тауарлық материалдың шығымы 70 %-ға дейін жетті. Үшінші ротацияда көшеттердің биіктігі 3 см-ден аспады, стандартты отырғызу материалы алынбады және тамыр түйіршігі қалыптаспаған. Нәтижелер биополимерлік препараттардың тиімділігі өсіру жағдайларына айтарлықтай тәуелді екенін көрсетті. Практикалық маңызы үшінші ротация мерзімдерін және жылыжай микроклиматын оңтайландыру қажеттілігін негіздеуде. Үшінші ротацияның сәтсіздік себептерін түпкілікті сандық бағалау үшін температура, жарықтану, ылғалдылық және субстраттың су ауа режимі бойынша қосымша аспаптық деректер қажет.
Бұл мақалада Ұлытау облысының Қара Кеңгір өзенінің альгологиялық зерттеулерінің нәтижелері талқыланады. Зерттеу өзеннің жоғары сатылы су өсімдіктеріне бай, жәй ағысты бөлімінде жүргізілді. Сынамаларды өңдеу кезінде 5 бөлімге жататын балдырлардың 135 түрі анықталды: Bacillariophyta 98, Cyanobacteria 6, Chlorophyta 12, Charophyta 16, Euglenozoa-3. Балдырлар санының көптігімен ерекшеленетін туыстар және жиі кездесетін түрлер анықталды. Диатомды балдырлардан: Gomphonema Ehr. 9, Navicula Bory 7, Ulnaria Compère 5, Mastogloia Thwaites ex W. Sm. 5, Nitzschia Hass. 5, Epithemia Bréb. 5, хара балдырларының ішінен Cosmarium Corda -10, жасыл балдырлардан Scenedesmus Meyen (4 түр) туыстары түрлерінің көптігімен ерекшеленеді. Табылған түрлердің көпшілігі кең таралған космополит түрлерге жатады. Жалпы түрлер арасынан сирек кездесетін түрлерге: Mastogloia grevellei W. Sm., Gomphonema augur Ehr., Haslea spicula (Hickie) Bukhtiyarova, Amphipleura pellucida Kütz., Coelastrum microporum Nägeli және Pandorina morum (O. F. Müller) Bory түрлерін жатқызуға болады. Бұл өзен балдырлары алғаш рет зерттеліп отырғандықтан, өзенде анықталған барлық түрлер Ұлытау облысының су айдындары үшін жаңа түрлер болып табылады.
Климаттың өзгеруімен күресуде атмосфералық көміртегі диоксидінің деңгейін төмендететін орман экожүйелері мен жасыл белдеулерді орманды өсіру тәжірибелері маңызды көміртегі коры болып табылады. Бұл зерттеудің мақсаты ұлттық және халықаралық әдебиеттер негізінде жасыл белдеулерді орманды өсірудің көміртегі қорларына әсерін кешенді түрде бағалау болып табылады. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңызы көміртегін тұту мен су ресурстарын басқару арасындағы теңгерімді анықтауда жатыр. Зерттеу әдістемесі дүниежүзіндегі ірі жобалардың Қытайдың Үш Солтүстік қорғаныс белдеуінің, Африканың Ұлы Жасыл қабырғасының және Еуропадағы бағдарламалардың нәтижелерін талдауға негізделген. Негізгі нәтижелер көрсеткендей, бұл жобалар биомасса мен топырақта көміртегінің айтарлықтай мөлшерін жинақтауға мүмкіндік береді. Дегенмен, аридті және жартылай аридті аймақтардағы ауқымды орман өсіру су тұтынуды арттырып, гидрологиялық тепе-теңдікке кері әсерін тигізуі мүмкін. Жүргізілген зерттеудің құндылығы орман өсіру жобаларының сәттілігі тек отырғызылған көшеттердің санымен өлшенбеуі тиіс екендігін дәлелдеуінде. Тәжірибелік маңызы ретінде болашақ жобаларда көміртегі сыйымдылығы, су балансы және биоәртүрлілік бірге бағаланып, экожүйеге негізделген жоспарлау дұрыс орында және сәйкес ағаш түрлерімен жүргізілуі тиіс деген қорытынды жасалды.
Мақалада Күнгей Алатау жотасының солтүстік макробеткейінде орналасқан «Көльсай Көлдері» МҰТП аумағы мен оған іргелес жатқан аумақтағы сирек кездесетін 2 түрдің Veronica alatavica Popov және Ribes janczewskii Pojark. жаңа өсу орындары көрсетілген. Бұл түрлердің популяциялары тұрақты, бірақ аз санды және толық мүшелі емес, олар Veronica alatavica ның 9 генеративті дарасынан және Ribes janczewskii-нің 8 генеративті дарасынан тұрады. Негізгі лимитирлеуші және әлеуетті қауіп төндіретін факторларға ірі қара малдың бақылаусыз жайылымы, жеміс беру кезеңіне дейін шөп шабу және жол-құрылыс жұмыстары жатады.
